«Tam quốc diễn nghĩa» nổi bật ở 1 chữ "nghĩa": Ba anh em Lưu, Quan, Trương kết nghĩa vườn đào; Quan Công ba lần giữ Thổ Sơn, một ngựa vượt năm ải chém sáu tướng; Quan Vân Trường vì nghĩa tha Tào Tháo; Quan Vân Trường vì nghĩa tha Hoàng Hán Thăng; Trương Dực Đức vì nghĩa tha Nghiêm Nhan, v.v. Ngoài nổi trội 1 chữ "nghĩa" ra, «Tam quốc diễn nghĩa» cũng trình bày thế nào là "trí tuệ". Trong toàn bộ tình tiết đấu trí trong «Tam quốc diễn nghĩa», hoàn hảo nhất là đoạn Tôn-Lưu liên hợp kháng Tào, hỏa thiêu Xích Bích. từ câu chuyện Tôn-Lưu liên hợp kháng Tào trong Tam quốc diễn nghĩa, chúng ta có thể thấy nghệ thuật thuyết phục của Gia Cát Lượng.
Tạo hình Gia Cát Lượng trong Tam quốc diễn nghĩa
Tào tháo đốt lương tại Ô Sào phá Viên Thiệu, sau lại uy bức Giang Nam, Kinh Châu đã đầu hàng Tào tháo dỡ, bởi vậy kẻ địch ngăn Tào túa bình định Giang Nam chỉ còn có Lưu Bị và Tôn Quyền. túa bèn phát hịch cho Tôn Quyền ở Đông Ngô: "Ta phụng mệnh vua, đánh kẻ sở hữu tội. Cờ trỏ về nam, Lưu Tôn phải khoanh tay, dân Kinh Tương nghe thấy tin, răm rắp hàng phục. Nay thống lĩnh trăm vạn hùng binh, ngàn viên thượng tướng, muốn cùng có tướng quân họp săn ở Giang Hạ, để đánh Lưu Bị, cộng chia đất đai, giao hiếu mang nhau mãi mãi. Xin đừng ngờ vực, trả lời ngay cho". Đây chính là kế "mượn đường diệt Quắc" [1], trước diệt Lưu Bị, sau diệt Đông Ngô.
Trong Tam quốc diễn nghĩa, trước sự tầm nã bức của Tào tháo, Lưu Bị chỉ còn phương pháp liên minh có Đông Ngô để kháng Tào, hình thành thế chân vạc. không những thế lúc đấy Đông Ngô vẫn đang lần khần là nên đánh hay là hàng. Cũng bởi Tào túa 1 mặt mượn danh thiên tử để hiệu lệnh chư hầu, mặt khác lấy trăm vạn hùng binh uy hiếp Giang Nam, cho nên nếu kháng Tào không thành, cơ nghiệp ba đời của Giang Đông sẽ ko cánh mà bay, vì thế phần lớn mưu sĩ Đông Ngô đều chủ trương "hàng thì dễ lặng, đánh thì khó thắng". Trước vấn đề kháng Tào, Tôn Quyền vẫn còn do dự: vừa ko muốn chịu áp chế của Tào tháo, lại sợ không đánh nổi quân giặc đông. thành ra để hình thành liên minh Tôn-Lưu, điều cốt yếu nhất là phải thuyết phục Tôn Quyền kháng Tào.
Trong Tam quốc diễn nghĩa, thuyết phục Tôn Quyền chẳng hề là dễ, mưu sĩ tâm phúc của Tôn Quyền là Lỗ Túc khuyên Tôn Quyền rằng: "Mọi người, ai cũng có thể hàng Tào tháo dỡ được, duy với tướng quân thì không hàng được. Như Lỗ Túc này mà hàng, thì toá phong cho khiến quan, áo gấm về làng, mà cũng không phải mất đất đai gì cả. Tướng quân mà hàng Tào thì về đâu? Chức tước bất quá phong hầu là cộng, xe một cỗ, ngựa một con, đầy tớ vài ba người, muốn ngồi ngoảnh mặt về nam mà xưng cô [2] với còn được nữa không?" Lời của Lỗ Túc mặc dầu đã động đến chỗ tự ái và làm cho Tôn Quyền rất xúc động, nhưng vẫn chưa đánh tan được sự trù trừ của Tôn Quyền.
khi Tôn Quyền nghe sở hữu Ngọa Long tiên sinh tới Đông Ngô, liền nghĩ ngay tới hỏi kế Gia Cát Lượng. Nhưng trong cuộc hội kiến, Tôn Quyền lại dẫn 1 đám mưu thần Đông Ngô đến, vừa cho Gia Cát Lượng thấy Giang Đông cũng mang người tài, lại xem Gia Cát Lượng với thể thuyết phục những người chủ trương đầu hàng hay không. từ chậm triển khai dẫn tới cuộc khẩu chiến giữa Gia Cát Lượng và đám quần Nho. Trong trận đấu trí này, Gia Cát Lượng mạnh mẽ biện giải lúc bị căn vặn, hoặc dẫn ra điển cố, hoặc mượn cổ dụ kim, hoặc lấy ví dụ Lưu Bị thắng Tào túa, làm những người vặn hoặc cứng họng, hoặc chỉ biết ngồi yên ổn và cảm thấy hổ cling.
Thuyết phục của Gia Cát Lượng có Tôn Quyền là trước thì đề cập khích, sau mới khuyên lơn. Tôn Quyền sợ quân Tào nhiều, Khổng Minh càng thổi phồng Tào tháo dỡ binh phổ quát tướng giỏi, lại khuyên Tôn Quyền đừng đánh mà hãy sớm ngoảnh mặt về phương Bắc mà hàng. Tôn Quyền nói: "Nếu quả như lời ông, thì sao Lưu Dự Châu không hàng Tào đi?" Khổng Minh đáp: "Ngày xưa Điền Hoành [3] là một tráng sĩ nước Tề còn biết giữ nghĩa không chịu nhục, huống chi Lưu Dự Châu là tôn thân nhà Hán, anh hùng lẫy lừng trên đời, kẻ sĩ thảy đều trông đợi. Việc không xong là bởi trời, sở hữu đâu lại chịu chui luồn người ta?" Tôn Quyền nghe Khổng Minh nói xong, nét mặt hầm hầm, rũ áo đứng dậy, lui vào nhà sau. các quan cộng tủm tỉm cười và giải thể. Họ đâu biết Khổng Minh đang khích ý chí đế vương của Tôn Quyền, nên lúc Tôn Quyền nghe Lỗ Túc nhắc Khổng Minh mang diệu kế phá Tào, Tôn Quyền vội đổi giận làm vui và đi hỏi ngay. Tôn Quyền hỏi: "Tào túa vốn chỉ ghét Lã Bố, Lưu Biểu, Viên Thiệu, Viên Thuật, Lưu Dự Châu mang tôi mà thôi. Nay đã trừ được cả, duy chỉ còn Dự Châu có tôi. Tôi chẳng thể đem cả nước Ngô dâng cho người ta được. Kế của tôi đã quyết, http://chanhkien.org nhưng khi Lưu Dự Châu giúp cho thì cũng không người nào đương nổi được Tào tháo hiện giờ. Mà Dự Châu lại vừa mới thua trận, khiến cho thế nào mà chống được nạn này". Khổng Minh đáp: "Dự Châu tuy mới thua, nhưng Quan Vân Trường còn thống lĩnh hàng vạn tinh binh; Lưu Kỳ ở Giang Hạ cũng mang chừng vạn quân sĩ. Quân Tào túa từ xa tới, tất cũng mỏi mệt; gần đây, lại đuổi Dự Châu, quân khinh kỵ đi ba trăm dặm một ngày, khác nào nỏ cứng giương lên đã đuối sức, chưa chắc bắn thủng được mảnh lụa mỏng. Vả lại sức phương bắc không quen đánh thuỷ; quân dân ở Kinh Châu gặp thế bí phải phục Tào, chớ chẳng phải là tình nguyện. Nay tướng quân thật muốn đồng tâm hiệp lực có Dự Châu, thì làm gì không phá được Tào Tháo? Quân Tào mà bị phá, tất phải kéo về bắc, thì thế Kinh, Ngô lại mạnh, mà hình thành thế chân vạc được. thời cơ được thua, chỉ trong khi này, xin tướng quân hãy nghĩ cho kỹ mà quyết đi!" Quyền mừng lắm, nói: "Mấy lời của tiên sinh, thật đã làm cho sáng mắt tôi. Ý tôi đã quyết, ko còn hoài nghi gì nữa". Ngay hôm ấy, Tôn Quyền bàn thảo đựng quân để cùng đi phá Tào túa. Đây chính là cơ sở vật chất ban sơ cho liên minh Tôn-Lưu sau này.
Từ khóa: Tam quoc dien nghia.
